Van dieetgoeroes en andere gezondheidspausen zou je verwachten dat ze in stralende gezondheid stokoud worden. De werkelijkheid is ontnuchterend. Wie zich allerlei geneugten ontzegt, leeft korter. Misschien iets om op de loopplank naar het nieuwe jaar in overweging te nemen.

Hoe beter het ons gaat, hoe banger we worden, zegt geluksprofessor Ruut Veenhoven vaak. Je hoeft de krant maar open te slaan of je wordt geconfronteerd met een nieuw alarmbericht. Van rundvlees krijg je de gekke mensen ziekte, van mobiel bellen een hersentumor. Wie echte boter smeert, legt zijn hart in de waagschaal. Chips bevat een kankerverwekkend stofje en wee je gebeente als je bij mooi weer onbeschermd de zon in gaat. Omgekeerd spinnen dieet- en gezondheidsgoeroes garen bij al die angsten, vooral in de maand januari. Hoe gezond zijn die goeroes eigenlijk zelf? Als je anderen voorschrijft hoe je ’moet’ eten en leven om gezond en slank te blijven, kun je maar beter zorgen dat er op jou niks aan te merken valt. De heel beroemde gingen vrijwel allemaal voortijdig de pijp uit. En het beroemdste nog levende orakel, Dr Mehmed Oz, is een wandelende tijdbom. Een tripje langs de boulevard van dode en ongezonde gezondheidspredikers.

Dokter Mehmed Oz is de publiciteitsbeluste lijfarts van Oprah Winfrey en daarmee de knuffeldokter van heel Amerika. De invloed van de hartchirurg kan nauwelijks worden overschat. Allereerst is er zijn Dr Oz Show, die wekelijks miljoenen kijkers trekt. De show wordt volledig betaald door graan- en suikerproducenten. Uitgedost in blauwe OK-outfit, met het mondkapje half naar beneden alsof hij eigenlijk aan het opereren is, waarschuwt Oz zijn miljoenenpubliek voor de levensgrote gevaren van eiwit en vet. Alleen door mager, vegetarisch, liefst zelfs vegaan te eten kun je overgewicht en welvaartsziekten te slim af zijn, luidt zijn boodschap. Zijn bestsellers zijn opgefleurde transcripten van zijn TV-shows. Oz doet er natuurlijk alles aan om de perfecte posterboy voor zijn dieet uit te hangen. We zien de stralend fitte dokter joggen in het park, fietsen op de hometrainer en genieten van een picknick van volkorenbrood, light-producten en fruit. Hoe gezond is deze man in real life? Overtuigd van zijn Grote Gelijk onderging hij voor zijn eigen camera’s een colonoscopie. Daarbij wordt een slang met cameraatje in de darm gebracht, zodat de darmwand kan worden geïnspecteerd. Gedurende de live uitgezonden procedure maakte de zelfverzekerde patiënt grapjes over zijn superieure lichamelijke gesteldheid. Maar die bravoure werd snel de kop in gedrukt, toen de specialist wees op een serie paddenstoelachtige uitstulpsels. Oz’ darmen zaten vol met poliepen. Poliepen, vaak een voorstadium van darmkanker, kunnen alleen ontstaan wanneer het lichaam te veel van een bepaalde groeifactor aanmaakt. Die groeifactoren zijn op hun beurt vrijwel altijd het gevolg van een niet optimale gezondheid en een betrouwbaar teken van naderend onheil.

Misschien wel de meest luidruchtige voorganger van dokter Oz was Jerome Irving Rodale (1898-1971). Al op jonge leeftijd raakte Rodale ervan overtuigd dat vlees, zuivel en dierlijk vet ons ziek maken. Hij richtte uitgeverij Rodale Press op, dat gezondheidsbladen als Men’s Health en Prevention Magazine uitbrengt. In Prevention Magazine en in zijn bestseller ’How to Eat for a Healthy Heart’ riep hij zijn lezers op tot een vegetarische leefstijl. Mensen dienden in zijn ogen uitsluitend biologische volle granen, groenten en fruit en plantaardige vetten te eten. ’Als het lekker is, is het gevaarlijk,’ was een van zijn geliefde uitspraken. Verder riep hij op tot kwistig gebruik van voedingssupplementen, in te nemen volgens een strikt schema. Hele horden volgden zijn adviezen tot op de letter. Zijn dwangmatige streven naar gezondheid ten spijt, haalde Rodale de gemiddelde leeftijd van die tijd niet. De omstandigheden waaronder hij overleed waren ironisch. Op 8 juni 1971 was Jerome Rodale te gast in The Dick Cavett Show, op dat moment de populairste talkshow op de Amerikaanse televisie. Het gesprek ging over zijn dieetfilosofie. Rodale blies hoog van de toren. Hij zei onder meer: ’In tegenstelling tot alle stakkers die zich te buiten gaan aan lekker eten, word ik met de jaren alleen maar jonger. Ik ben in zo’n goede gezondheid, gisteren viel ik van de trap en ik lachte van de bovenste tot de onderste trede. Ik ben ervan overtuigd dat ik honderd word, tenzij ik van mijn sokken wordt gereden door de een of andere taxichauffeur met een suikervergiftiging.’ Na het interview introduceerde gastheer Dick Cavett de volgende gast, columnist Pete Hamill. Rodale bleef zitten om af en toe aan het gesprek te kunnen deelnemen, zoals het format van de show voorschreef. Terwijl Cavett en Hamill over politiek spraken, zakte Rodales hoofd zijwaarts en slaakte hij een rochelende zucht. Dick Cavett wendde zich tot de gezondheidsgoeroe en vroeg: ’Vervelen we u, meneer Rodale?’ Geen reactie. Ongeveer een minuut lang dacht iedereen dat Rodale een grapje maakte. Tot hij eerst blauw en vervolgens lijkbleek werd. Een reanimatiepoging van twee artsen in het publiek mocht niet meer baten. De vegetarische dieetgoeroe die met gemak de honderd zou halen, was in de spotlights overleden aan een massief hartinfarct.

Hoewel de meeste mensen zich op het beperkte Rodale-dieet beroerd voelden en er al snel mee kapten, had de goeroe al vroeg overtuigde navolgers. Roomser dan de Paus was de succesvolle Amerikaanse gezondheidsjournalist Robert Kowalski (1942-2007). Op de prille leeftijd van 35 jaar werd hij niettemin getroffen door een hartinfarct. Hij overleefde ternauwernood en artsen brachten vijf omleidingen aan rond zijn geblokkeerde kransslagaderen. Het ziekenhuis verzekerde hem dat het probleem daarmee was opgelost. Kowalski besloot Rodales vetarme adviezen nog strikter na te leven. Maar zes jaar later kreeg hij opnieuw een zwaar hartinfarct. En opnieuw moest hij een bypassoperatie ondergaan. Weer thuis zocht Kowalski koortsachtig naar een manier om zijn cholesterolgehalte nog drastischer te verlagen. Hij ontdekte dat haverzemelen de heropname van cholesterol uit de darm blokkeren. Vanaf dat moment at Kowalski vrijwel uitsluitend haver. Hij begon zijn vetarme haverdieet ook uit te venten. Met succes. Zijn ’8 Weken Cholesterolkuur’ (1987) stond maar liefst 115 weken in de New York Times bestsellerlijst en werd ook in Nederland een hit. Maar noch zijn honderdduizenden lezers, noch Kowalski zelf schoten veel op met de ongezellige paardenkost. Een streng haverdieet verlaagt weliswaar het cholesterolgehalte, maar doet niets aan arteriosclerose. Dat is het ontstekingsproces dat slagaderen verstopt en verzwakt. Modern onderzoek wijst overdadige graanconsumptie zelfs aan als mogelijke oorzaak van slagaderverkalking. De conditie van Kowalski’s slagaderstelsel bleef dan ook gewoon achteruit gaan. Cardiologen hielden de havergoeroe met hightech ingrepen op de been. Op 9 november 2007 werd een scheur in een zieke slagader hem fataal.

VITAMINENPUSHER GING BEROOID HET GRAF IN

Nog aanzienlijk slechter verging het dieetgoeroe Robert Crayhon (1961-2010). Aanvankelijk ging de jonge Robert voor het goede leven. Hij studeerde klassieke piano in New York en verdiende aansluitend enkele jaren de kost als getalenteerd jazzpianist en cabaretier. Eten moest vooral lekker zijn. Maar rond 1985 kreeg hij belangstelling voor gezondheid en anti aging (levensverlenging). Hij besloot tot een carrièreswitch en volgde een opleiding tot diëtist, zodat hij mensen kon adviseren en behandelen. In zijn eerste bestseller, ’Nutrition Made Simple’, propageerde hij een vetarm, energiebeperkt dieet met veel volle granen en hoge doses extra vitaminen en mineralen. Zijn tweede boek heette ’The Carnitine Miracle’. Hierin stelde hij dat veel van onze welvaartsziekten zijn terug te voeren op een tekort aan het aminozuur carnitine. Dat stofje zou met name bescherming bieden tegen kanker. Helaas. Op 4 september 2010 stierf Crayhon op 49-jarige leeftijd aan darmkanker. Hoewel zijn goeroestatus hem geen windeieren had gelegd, ging hij berooid het graf in. Er van overtuigd dat hij door zijn proactieve levensstijl ziektevrij oud zou worden, had hij een minimale ziektekostenverzekering afgesloten. Daardoor moest hij een deel van zijn medische behandeling zelf betalen. Toen oncologen niets meer voor hem konden doen, begon de vleugellamme gezondheidsprediker aan een zwerftocht door het alternatieve circuit. De kwakzalvers stonden in de rij om hem financieel uit te kleden. Uiteindelijk zag Crayhon zich genoodzaakt om te bedelen. Zijn laatste dagen sleet hij bij vrienden, want hij had zelfs geen onderdak meer. Het is niet denkbeeldig dat Crayhons straffe vitamineregiem de ziekte een handje heeft geholpen. Uit onderzoeken blijkt dat foliumzuur uit vitaminepillen darmkanker kan voeden. Folaat, de vorm waarin foliumzuur voorkomt in normaal eten als groene bladgroenten en lever, heeft die ongezellige bijwerking niet.

De rij vegetarische dieetgoeroes die de gemiddelde levensduur niet volmaken is lang. En verrassend genoeg komt hun voortijdige dood vaak op het conto van hart- en vaatziekten. Stuart M. Berger schreef bestsellers als ’Eeuwig Jong; 20 jaar jonger in 20 weken’ en ’Dr Bergers Stap voor Stap Verjongingsprogramma’. Hij propageerde een streng veganistische leefstijl, zei 120 te zullen worden en bezweek op zijn veertigste aan een hartaanval. Hetzelfde overkwam T.C. Fry, de bekendste moderne pleitbezorger van de zogenoemde Natuurlijke Hygiëne. Maar hoe vergaat het de dieetgoeroes die juist bourgondische methodes verkopen? Ook niet bijster goed. Neem nou Michel Montignac (1944-2010). Deze slimme Franse zakenman verkocht wereldwijd ruim 16 miljoen exemplaren van zijn boek ’Ik ben slank want ik eet’. En hoewel hij in Nederland lang geleden werd veroordeeld tot de zolders van De Slegte, was Montignac een tevreden multimiljonair. Zijn Nederlandse hoogtepunt kwam halverwege de jaren ’90, toen honderdduizenden polderdames hun aardappelen, brood en andere snelle koolhydraten de rug toekeerden. Gedurende het hele jaar 1997 verkocht Montignac in Nederland ruim 3000 boeken per dag. Montignac predikte dat we moeten oppassen met geraffineerde koolhydraten en dat koolhydraten en vetten nooit tegelijk gegeten mogen worden. Hij was de eerste dieetgoeroe die in Nederland zijn eigen lijn levensmiddelen introduceerde, van Montignac spaghetti tot Montignac chocola. Marian Apfelbaum, hoogleraar humane voeding aan het Bichat Medisch College in Parijs, omschreef de methode Montignac als ’smakelijke, plezierige zwendel’. Montignac bleef weliswaar netjes op gewicht, zijn methode kon niet voorkomen dat hij op 22 augustus 2010 stierf aan prostaatkanker. En ook dekoning van de koolhydraatbeperkte diëten, Dr Robert Atkins, werd met 72 jaar niet echt oud. Al snel na zijn specialisatie in 1963 kampte de arts met zijn gewicht. Hij ontdekte dat serieus wetenschappelijk onderzoek er al sinds eind negentiende eeuw consequent op wijst dat mensen die te dik zijn vaak gemakkelijker afvallen als ze minder koolhydraten eten. Ze hebben dan namelijk minder eetlust en nemen vaak spontaan minder energie tot zich. Atkins deed alsof hij dat zelf had bedacht. Zijn boek ’Atkins Dieet Revolutie’ werd een internationale bestseller. Het bedrijf Atkins Nutritionals bracht bovendien dure koolhydraatarme repen, shakes, broden en pasta’s op de markt. Boeken en voedingsmiddelen waren lange tijd goed voor een jaaromzet van ongeveer een miljard euro. In 2003 gleed Atkins uit op een beijzelde New Yorkse stoep, viel op zijn achterhoofd en raakte in een coma waar hij niet meer uit kwam. Echt gezond was de goeroe niet. Enkele jaren daarvoor overleefde hij ternauwernood een hartstilstand. Terwijl Atkins nog niet eens koud was, begonnen voor- en tegenstanders van zijn dieet een oorlog over zijn vermeende overgewicht. Een vegetarische arts lekte het doodsattest naar de pers, waaruit bleek dat Atkins extreem dik was. Later werd duidelijk dat de dieetdokter bij binnenkomst in het ziekenhuis een normaal gewicht had. Het overgewicht werd veroorzaakt door vochtophoping.

Tenslotte zijn er de goeroes die claimen dat stevige sportbeoefening de sleutel tot de eeuwige jeugd is. Helaas blijken ook zij die sleutel zelf niet te bezitten. Een tragisch voorbeeld is hardloopprofeet Jim Fixx (1932-1984). James Fuller Fixx publiceerde in 1977 het in hardloopkringen nog altijd immens populaire boek ’The Complete Guide of Running’. Deze ’hardloopbijbel’ inspireerde miljoenen om, zoals het toen werd genoemd, te gaan trimmen of joggen. Fixx besloot te gaan hardlopen toen hij op zijn vijfendertigste 110 kilo woog. Hij pakte het rigoureus aan en liep al snel tientallen kilometers per dag. Een dag niet gelopen, is een dag niet geleefd, was zijn motto. Hij droeg op aanstekelijke wijze uit dat hardlopen de levensverwachting verhoogt en mensen immuun maakt voor hartinfarcten. En ook hij waarschuwde voor ’slecht eten’ als boter, kaas, eieren en spek. Jim was erfelijk belast. Zijn vader was slechts 43 toen hij stierf aan een hartinfarct. De zoon probeerde letterlijk weg te rennen voor de ziekte die hij vreesde en die hem inderdaad op de hielen zat. Maar op 20 juli 1984 haalde Magere Hein hem in. Toen hij na zijn dagelijkse trainingsloopje zijn straat in liep en vaart minderde, zakte hij plotseling in elkaar. Hij overleed ter plaatse aan een massief hartinfarct. Aanhangers van de theorie dat duursport beschermt tegen hartziekten stellen dat Fixx aanzienlijk eerder zou zijn overleden als hij niet zo intensief had hardgelopen. Dat is mogelijk. Studies laten ondubbelzinnig zien dat bewegen preventief werkt. Maar ook hier geldt: doe vooral normaal. Hou het leuk. Recent onderzoek duidt erop dat te veel sporten averechts werkt. Toen Duitse cardiologen topfitte marathonlopers vergeleken met mensen met hartklachten, ontdekten ze dat opvallend veel atleten zogenoemde stille infarcten hadden doorgemaakt. Britse collega’s onderzochten begin 2010 een groep kerngezonde marathonlopers voor en na een uitputtende race. Ze schrokken zich een hoedje. Cardioloog John Saumaro van de Universiteit van Liverpool drukt zich diplomatiek uit: ’Wie gezond oud wil worden, zou kunnen overwegen een andere hobby dan marathonlopen te kiezen.’

SLANK EN FIT MET EEN MARS DIEET

Altijd gedacht dat je ’gezond’ moet eten om slank en fit te worden? Onzin, bewijst voedingswetenschapper Mark Haub. Zijn snackdieet maakte hem gezonder.

Marsen, Nutsen, Milky Ways, donuts, marshmellows en Twinkies... Tien weken lang at Mark Haub, hoogleraar humane voeding aan de Kansas State University, elke drie uur een tankstationsnack. Haub had zo’n twintig kilo overgewicht. Bij afvallen tellen alleen calorieën, redeneerde hij. Door zelf een snackdieet te volgen, zou hij dat mooi aan zijn studenten kunnen demonstreren. Maar hij wilde ook uitzoeken of een snackdieet - een Twinkie Diet noemt hij het - werkelijk zo ongezond is als iedereen denkt. Antwoord: helemaal niet!

Normaal gesproken eet Haub een normale voeding met ongeveer 2600 kcal per dag. Hij doet een paar uur in de week aan sport. Maar in de loop der jaren verzamelde hij toch de nodige vetrolletjes. Zijn Twinkie Diet bestond uit minder dan 1800 kcal per dag. Tweederde daarvan kwam uit bars en cakes, de rest uit magere melk en doperwten. Ook nam hij elke dag een vitaminepil. Na tien weken was Haub 13 kilo afgevallen. Het snoepdieet beviel hem prima. ’Ik had geen hongeraanvallen,’ zegt hij. ’Het is een extreem makkelijk dieet, want je hoeft nooit iets te bereiden. Snack openmaken, klaar. Het is ook spotgoedkoop.’ Dat Haub afviel, verbaasde hem niet. Waar hij wel van stond te kijken, was dat al zijn gezondheidswaarden verbeterden. Zijn slechte cholesterol daalde, zijn goede cholesterol steeg, zijn bloeddruk zakte en zelfs zijn bloedsuikerspiegel verbeterde. ’Dit was natuurlijk maar een heel klein experiment, maar het maakt aannemelijk dat caloriebeperking de sleutel tot gezondheidsverbetering is,’ zegt hij. ’Het zou goed kunnen dat we onze ideeën over gezond en ongezond eten moeten bijstellen.’