Vaclac Havel zei ooit het volgende over democratie: “Het is een keurslijf voor mensen die hem serieus nemen en geeft een bijna grenzeloze ruimte voor mensen die hem niet zo nauw nemen.” Met enig passen en meten zou je voor democratie ook het begrip vrije markt kunnen lezen. En net zoals in de democratie worden dus ook in de vrije markt de grenzen van het gegevene opgezocht, en worden ethiek en rechtvaardigheid getart. 

Voor Havel schijnt onze eigen Hugo de Groot ongeveer hetzelfde gezegd te hebben. Hij was voor vrijhandel, maar zag daarin geen vrijbrief voor onoirbare praktijken. En daar zijn er best wel wat van: kartelvorming, (prijs)dumping, machtsmisbruik, lobbyen, bedrijfsspionage. In dat soort gevallen wordt dan naar de overheid gekeken om in te grijpen.

De sector moet pogen

 terug in het spel te komen

In de agrofoodsector wordt, de laatste tijd, het begrip ‘vrije markt’ met grote regelmaat op het podium gehesen. In de zin dat er steeds meer hardop gevraagd wordt om regulering. Het gaat immers om voedsel en dat zijn geen tv’s is het argument. En natuurlijk is daar wat voor te zeggen. Voedsel, net als water, lucht en een dak, hoort bij de basisvoorwaarden van het bestaan en moet verkrijgbaarheidszekerheid bieden, zowel in termen van beschikbaarheid als in termen van prijs. Volgens velen gaat het daarmee de verkeerde kant op. Voedsel, water en lucht komen in handen van mensen c.q. conglomeraten die daar andere ideeën over hebben. Niet zolang geleden vertelde topman Paul Bulcke van Nestlé dat water tot de core business van de onderneming zou gaan behoren en sterk in prijs zou gaan stijgen. Een ingewikkelde problematiek waarop niet één-twee-drie een antwoord is. Behalve dan de blik te richten op de politiek die, afgezien van het wisselende beleid van terugtrekkende tot interveniërende overheid, op dit terrein (ook) vrij machteloos blijkt te zijn.

Wat steeds opvalt in de sector, vooral het agro-gedeelte erin, is het voortdurend wijzen naar de retail, die met schaalgrootte, inkoopmacht en eigenmerkenpolitiek de vrije markt geweld aandoet. Nu is daar soms best iets over te zeggen en kan je je afvragen of de wal het schip gaat keren, maar het is natuurlijk niet het hele verhaal. Het is de helft. De andere helft ligt gewoon bij de sector zelf. Die heeft zich teruggetrokken uit de keten, nadat de band tussen maker en consument werd verbroken door de eerste grootschalige vormen van retail (ergens in de achtiende eeuw). En eigenlijk is dit nog steeds aan de hand. Dat genereert een gevoel van machteloosheid en wat overblijft is het reguleringsargument. Maar toch denk ik niet dat het daarmee zou moeten beginnen. Toegeven, de macht lijkt op dit moment miniem. Maar hoe zit het met de kracht van de sector? De sector een beetje kennende, denk ik dat er zomaar heel veel energie in zit. Alleen richt die energie zich misschien wel op de verkeerde dingen. De energie zou gericht moeten zijn op een poging weer terug in het spel te komen. Door verantwoordelijkheid te voelen voor de hele keten, van grondstof tot consument. Dus niet terugtrekken, maar meedoen. En je af te vragen wat je erin hebt bij te dragen. 

Natuurlijk heb je daarmee niet meteen de macht in handen. Maar zo ontwikkel je wel kracht die uiteindelijk tot meer macht leidt, en ook weer tot meer verantwoordelijkheid. En als je die hebt teruggewonnen, dan is het tijd om werkelijk kritisch naar de vrije markt te kijken. 

Jan Peter van Doorn

Nagekomen:

Deze column was net geschreven toen het bericht binnen kwam dat de NVV (Nederlands Verbond van Varkenshouders) een campagne was gestart om de consument iets mede te delen over de verhouding tussen de grootgrutters en de agrariërs: “Wurgt AH voedselproducent??” Er staan in ieder geval nog vraagtekens achter. In het licht van bovenstaande column kan je je afvragen of dit tot de gewenste kracht gaat leiden. Dat moeten we nog gaan zien. Maar er gebeurt in ieder geval iets.